Cách Nhận Diện Và Đặt Tên Ngôi Sao Trên Bầu Trời Đêm

Có vô số ngôi sao lấp lánh trên bầu trời đêm, nhưng làm thế nào mà chúng ta có thể nhận diện và đặt tên cho chúng?

Nhiều người trong chúng ta đã từng dành thời gian ngắm nhìn bầu trời vào ban đêm và cảm thấy ngạc nhiên trước vẻ đẹp kỳ diệu của các ngôi sao, các hành tinh, cùng những chòm sao rực rỡ. Những ai mê mẩn việc quan sát bầu trời có thể nhận ra được nhiều ngôi sao nổi bật, thậm chí hàng trăm ngôi sao dưới những điều kiện lý tưởng, cách xa ánh đèn thành phố. Có khi nào bạn tự hỏi rằng, tất cả những ngôi sao ấy được đặt tên và phân loại ra sao không?

Hình ảnh của chòm sao Song Tử từ tập bản đồ sao của Bayer

Để hiểu rõ điều này, trước hết, chúng ta cần nhìn lại một số mốc phát triển trong lịch sử việc đặt tên cho các ngôi sao qua nhiều thế kỷ. Những ngôi sao nổi bật và sáng nhất trên bầu trời đã có tên gọi từ lâu và những cái tên này vẫn được công nhận cho đến ngày nay. Hiện nay, các nhà thiên văn học sử dụng các ký hiệu chữ và số để nhận dạng các ngôi sao trong các danh mục chính thức.

Chẳng hạn, ngôi sao sáng nhất trong chòm sao Lyra được gọi là Vega, nhưng ngoài cái tên này, nó còn được biết đến với nhiều ký hiệu khác như Alpha Lyrae, 3 Lyrae và HR 7001 từ Danh mục các ngôi sao sáng Yale.

Chúng ta sẽ cùng khám phá những cái tên mà các ngôi sao đã được đặt, cả những cái tên mang ý nghĩa cổ truyền và hiện đại, nhất là những cái tên được Liên minh Thiên văn Quốc tế (IAU) công nhận. Những cái tên có nguồn gốc cổ xưa thường bắt nguồn từ văn hóa Hy Lạp cổ đại. Ví dụ như Sirius, sao Thiên Lang, hay Procyon, và Arcturus, rất nổi bật trong chòm sao Ursa Major.

Sơ đồ của Tam giác mùa xuân nổi tiếng. Sao Arcturus theo sau Ursa Major, trong khi nó di chuyển trên bầu trời.

Đáng chú ý, nhiều tên gọi của các ngôi sao có nguồn gốc từ tiếng Ả Rập, nhờ vào những đóng góp đầy sáng tạo của các nhà thiên văn học Ả Rập trong thời kỳ Trung cổ. Những cái tên này thường liên quan đến các truyền thuyết và vị trí của các ngôi sao trong chòm sao của chúng. Chẳng hạn, tên Deneb có nghĩa là “đuôi”, Aldebaran nghĩa là “người theo dõi”, và Fomalhaut mang ý nghĩa “miệng của cá voi”.

Biểu đồ này chứa tên riêng của các ngôi sao nổi bật trong chòm sao Sư Tử. Các chữ cái Hy Lạp trong ngoặc đơn là ký hiệu Bayer của các ngôi sao tương ứng.

Hiện nay, việc đặt tên cho ngôi sao không được chú trọng nhiều và có thể liên quan đến nhiều thủ tục pháp lý. Đáng chú ý, có nhiều trường hợp hai hoặc nhiều ngôi sao mang tên giống nhau, như ‘Deneb’ xuất hiện trong cả chòm sao Cygnus và Leo. Hơn thế nữa, trong một số trường hợp, ý nghĩa của các tên ngôi sao có thể bị mất đi khi được dịch sang các ngôn ngữ khác.

Vào năm 1600, Johannes Bayer đã giới thiệu một danh sách đặt tên cho các ngôi sao, trong đó sử dụng chữ cái Hy Lạp để phân loại các sao theo độ sáng giảm dần trong cùng một chòm sao. Ngôi sao sáng nhất được ký hiệu là ‘Alpha’, tiếp theo là ‘Beta’,… và đi kèm với tên chòm sao bằng tiếng Latinh. Ví dụ, Sirius, ngôi sao sáng nhất trong chòm sao Canis Major, thường được gọi là “Alpha Canis Majoris”.

Chòm sao Orion và các chòm sao lân cận khác cho thấy các ký hiệu Bayer của các ngôi sao cấu thành của nó

Tuy nhiên, Bayer cũng không phải lúc nào tuân thủ quy tắc độ sáng. Trong chòm sao Ursa Major, ông chỉ định các chữ cái Hy Lạp cho các ngôi sao từ tây sang đông mà không theo độ sáng.

Hai trăm năm sau khi Bayer lần đầu tiên phát triển hệ thống của mình, John Flamsteed đã giới thiệu hệ thống số riêng của mình, trong đó các ngôi sao được đánh số từ Tây sang Đông trong mỗi chòm sao. Ví dụ, ngôi sao ở cực Tây trong chòm sao Kim Ngưu được gọi là 1 Tauri, tiếp theo là 2 Tauri,… và kèm theo tên chòm sao bằng tiếng Latinh.

Hình ảnh của các ngôi sao lõi trong cụm sao Hyades.

Cả hệ thống đặt tên của Bayer và Flamsteed đều chỉ bao gồm những ngôi sao sáng và nổi bật. Để phân loại các ngôi sao mờ hơn mà không thuộc về một chòm sao cụ thể, các nhà thiên văn học đã phát triển nhiều danh mục mới dựa trên vị trí của ngôi sao trên bầu trời. Một trong những danh mục phổ biến đó là Danh mục Ngôi sao sáng Yale, trong đó các sao được ký hiệu là ‘HR’ hoặc ‘BS’, theo sau bởi số có bốn chữ số. Danh mục này liệt kê khoảng 9.110 ngôi sao, ví dụ như HR 2326 (Canopus) và HR 7001 (Vega).

Bản đồ bầu trời với các vị trí sao từ Danh mục Sao Sáng

Một danh mục khác được sử dụng trong thiên văn học là Danh mục Henry Draper (HD), với hơn 225.000 ngôi sao, trong đó tên được mở đầu bằng tiền tố “HD” và số có sáu chữ số theo sau. Danh mục này cũng cung cấp thông tin về lớp quang phổ của ngôi sao, giúp nhận diện loại bức xạ phát ra.

Các danh mục khác như danh mục SAO, PPM, và GSC cũng thường được sử dụng để xác định ngôi sao, trong đó có một ví dụ điển hình là ngôi sao sáng thứ hai trong chòm sao Orion, được gọi là ‘Betelgeuse’ và có nhiều ký hiệu khác nhau.

Tính đến thời điểm hiện tại, các danh mục liên quan đến các ngôi sao đơn lẻ thường cố định độ lớn. Tuy nhiên, đối với các ngôi sao đôi hoặc chùm sao, việc gán chữ cái Latinh viết hoa cho chúng theo thứ tự phát hiện hoặc độ sáng cũng là một phương pháp phổ biến. Ví dụ, ngôi sao sáng nhất trong bầu trời, Sirius, có ngôi sao chính gán nhãn là Sirius A và sao đồng hành là Sirius B.

Hệ sao đôi với ngôi sao chính được gắn nhãn là Sirius A và ngôi sao đồng hành là Sirius B

Đối với các ngôi sao biến thiên, Friedrich Wilhelm Argelander đã đề xuất phương pháp ghi nhãn sử dụng các chữ cái còn lại trong hệ thống Bayer. Ví dụ như R Cygni, là ngôi sao biến thiên đầu tiên phát hiện trong chòm sao Cygnus, sẽ được ghi nhãn là R.

Ngôi sao biến quang được dán nhãn là RS Puppis, được chụp bởi kính viễn vọng Không gian Hubble của NASA

Việc đặt tên và phân loại các ngôi sao là một phần thiết yếu trong thiên văn học ngày nay. Khi có nhiều khảo sát hơn tức là số lượng ngôi sao lớn hơn, việc đặt tên sẽ giúp cho các nhà nghiên cứu dễ dàng hơn trong việc tìm hiểu về các thuộc tính và đặc điểm của chúng. Đôi khi, các danh mục còn mang lại nhiều thông tin quan trọng về các ngôi sao đó.

Con người đã có những bước tiến lớn trong việc nghiên cứu về các vì sao và hệ sao, với việc đặt tên cho sao đóng một vai trò then chốt trong việc gia tăng sự hiểu biết và khám phá các kỳ quan vũ trụ.