Tại sao cơn bão có tên và quy tắc đặt tên trên khắp các vùng biển

Nhiều người nhận ra tên của một cơn bão qua tin tức, nhưng ít ai biết hệ thống đứng sau những cái tên ấy. Việc gán tên cho xoáy thuận nhiệt đới không chỉ là để dễ nhớ — đó là một công cụ truyền thông, khoa học và hành chính được các cơ quan khí tượng phối hợp theo từng khu vực. Bài viết này giải thích các nguyên tắc chính, ai chịu trách nhiệm và vì sao một vài tên có thể bị loại khỏi danh sách mãi mãi.

Hành trình đặt tên: từ phương pháp số sang tên gọi dễ nhớ

Trước kia, các cơn bão được nhận dạng bằng kinh độ, vĩ độ hoặc số hiệu — những cách này gây khó khăn khi truyền tin nhanh chóng. Do đó, việc dùng họ tên ngắn gọn được áp dụng để giúp thông tin cảnh báo rõ ràng hơn, giảm sai sót khi truyền đạt giữa các đài khí tượng, các tàu biển và phương tiện truyền thông.

Diễn biến lịch sử chính liên quan tới đặt tên

Kể từ giữa thế kỷ 20, việc đặt tên bão đã trải qua nhiều thay đổi. Ở một số khu vực như Đại Tây Dương và các khu vực ở bán cầu nam, tên bão bắt đầu được ghi nhận từ khoảng năm 1950. Năm 1953 có sự thống nhất sử dụng danh sách tên nữ, và sau đó vào cuối thập niên 1970 các tên nam được bổ sung, đồng thời áp dụng cách xen kẽ giữa tên nam và tên nữ.

Ai đề xuất và ai phê duyệt danh sách tên?

Các danh sách tên bão được soạn thảo dựa trên đề xuất từ Cơ quan Khí tượng Thủy văn Quốc gia (NMHSs) trong từng quốc gia. Sau khi đề xuất, danh sách này được các cơ quan khu vực xem xét và phê duyệt tại các cuộc họp định kỳ — thường là hàng năm hoặc hai năm một lần. Mục đích là đảm bảo tên phù hợp, dễ phát âm và không gây hiểu nhầm cho cộng đồng nhiều ngôn ngữ trong cùng một khu vực.

Quy tắc đặt tên theo từng vùng biển chính

Mỗi vùng có cơ chế và nguồn tên khác nhau:

• Đại Tây Dương: Sử dụng một bộ gồm 21 tên cho mỗi năm, với 6 bộ tên được luân phiên hàng sáu năm. Danh sách này loại bỏ một vài chữ cái để tránh khó phát âm trong thực tế — những chữ cái như Q, U, X, Y và Z không được dùng.
• Bắc Ấn Độ Dương: Khu vực này áp dụng hệ thống mới kể từ năm 2020, sử dụng tên trung tính do các nước trong khu vực đề xuất và sắp xếp theo thứ tự bảng chữ cái.
• Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông: Tên bão do các quốc gia trong khu vực cung cấp, thường là địa danh, động vật hoặc thực vật. Mỗi quốc gia đóng góp một số tên nhất định vào bộ chung và các bộ này được luân phiên theo năm. Cơ quan như Cục Khí tượng Nhật Bản (JMA) đảm nhiệm vai trò trung tâm khu vực trong việc dự báo, cảnh báo và đặt tên cho các hệ thống hoạt động tại khu vực này.
• Philippines (PAGASA): Mặc dù quốc gia này đóng góp tên cho danh sách quốc tế, PAGASA vẫn duy trì một danh sách riêng gồm 25 tên để đặt cho xoáy thuận khi nó vào vùng trách nhiệm theo dõi của họ (PAR). Khi một xoáy thuận quốc tế đi vào PAR, nó có thể được gán một tên khác do PAGASA quy định.

Trong những trường hợp danh sách chính trong năm bị dùng hết, một danh sách dự phòng gồm 10 tên sẽ được đưa vào sử dụng.

Khi nào một hệ thống khí tượng gọi một cơn bão bằng tên?

Tên thường được gán cho các hệ thống đã đạt trình độ xoáy thuận nhiệt đới ở mức bão trở lên. Việc này giúp thống nhất cách gọi trong các bản tin và cảnh báo chính thức. Về phân loại cường độ, một số trung tâm cảnh báo sử dụng ngưỡng gió xác định các hạng khác nhau — ví dụ, một số nguồn tham chiếu cho khoảng 73–148 km/h là cấp bão, và từ 149 km/h trở lên được xem là siêu bão.

Quy trình loại bỏ tên và lý do

Nếu một cơn bão gây hậu quả nghiêm trọng về người và tài sản, tên của nó có thể bị rút khỏi danh sách để tránh gợi nhớ ký ức đau buồn. Quyết định này thường được đưa ra thông qua biểu quyết giữa các quốc gia thành viên trong các cuộc họp ủy ban chuyên trách. Những ví dụ nổi tiếng từng bị loại là những tên có sức ảnh hưởng lớn ở quốc tế.

Ai đưa tên mới và tranh luận quốc tế về một tên?

Các quốc gia có thể đề nghị tên mới hoặc yêu cầu loại bỏ tên cũ khi họ thấy cần thiết. Trong một số trường hợp, một quốc gia từng kiến nghị loại bỏ tên do tên đó gợi lại ký ức đau thương; các thành viên khác cũng có quyền đề nghị tương tự nếu tên đã gây thiệt hại với họ. Các cuộc họp ủy ban chuyên trách là nơi giải quyết các đề xuất này.

Trường hợp thực tế và một vài ví dụ gần đây

Tên “Sonca” từng được dùng cho một cơn bão đổ bộ vùng giáp ranh Quảng Bình – Quảng Trị với sức gió tối đa khoảng 75 km/h; tên này nằm trong cơ sở dữ liệu do chương trình xoáy thuận nhiệt đới của WMO biên soạn. Theo cách đặt tên luân phiên trong khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông, sau một cơn mang tên Sonca, tên kế tiếp được dành cho cơn sau đó sẽ là Nesat.

Danh sách tên các cơn bão khu vực Đại Tây Dương trong năm 2021. (Ảnh: KOKH).

Trong khu vực tây bắc Thái Bình Dương, một ví dụ khác là bão mang tên Yagi: tên này trong tiếng Nhật gợi tới con dê hoặc chòm sao Ma Kết, và hệ thống khí tượng đã đặt tên khi JMA phân loại hệ áp thấp đó thành bão nhiệt đới. Trong một năm cụ thể, Yagi từng được ghi nhận là cơn bão mạnh nhất ở khu vực này trong năm đó, đồng thời phá một số kỷ lục về tốc độ tăng cấp và thời gian hoạt động trên đất liền tại Việt Nam.

Một cơn bão hình thành ở Thái Bình Dương. (Ảnh: WMO).

Lợi ích thực tiễn của việc đặt tên cơn bão

Tên gọi ngắn, dễ phát âm giúp:

• Truyền tải thông tin cảnh báo nhanh hơn và chính xác hơn giữa trạm khí tượng, cơ sở ven biển và tàu thuyền.
• Hỗ trợ truyền thông đại chúng đưa tin thuận tiện, từ đó tăng mức chú ý của cộng đồng với cảnh báo.
• Giúp cơ quan chức năng triển khai công tác ứng phó và ghi nhận thống kê lịch sử về từng sự kiện một cách rõ ràng.

Video minh họa cách đặt tên các cơn bão trong khu vực Thái Bình Dương được lưu trữ bằng định dạng video.

Bão Hayan quan sát từ Trạm Vũ trụ Quốc tế. (Video: YouTube).

Một số lưu ý khi theo dõi tên bão

Khi nghe tên cơn bão qua phương tiện truyền thông, người dân nên quan tâm hơn tới cảnh báo về vị trí, hướng di chuyển và cường độ hơn là tên gọi trừ khi tên đó đã được gợi ý là nguy hiểm lớn (và có thể bị loại khỏi danh sách sau này). Việc các cơ quan liên tục điều chỉnh danh sách nhằm đảm bảo tên phù hợp với tiêu chuẩn phát âm và nhạy cảm văn hoá cũng là điều cần lưu ý.

Các câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tên bão do ai đặt?

Tên thường xuất phát từ danh sách do các cơ quan khí tượng quốc gia đề xuất và được cơ quan khu vực (theo thẩm quyền) xem xét, phê duyệt.

Tên bão có được tái sử dụng không?

Có. Ở nhiều khu vực, bộ tên được luân phiên theo chu kỳ nhiều năm. Tuy nhiên, những tên liên quan tới các thảm hoạ nghiêm trọng sẽ bị loại.

Tại sao Philippines lại đổi tên bão khi vào khu vực của họ?

Philippines có danh sách tên riêng cho vùng trách nhiệm theo dõi của mình (PAR). Khi một xoáy thuận quốc tế đi vào PAR, PAGASA sẽ có quyền gán tên trong danh sách nội bộ để phục vụ công tác cảnh báo trong nước.

Làm sao biết một xoáy thuận đã đạt cấp bão hay siêu bão?

Các trung tâm cảnh báo sử dụng ngưỡng tốc độ gió để phân loại; ví dụ, có những hệ thống quy định phạm vi gió cho bão và siêu bão dựa trên km/h. Các thông báo chính thức từ các cơ quan như JMA hay JTWC đưa ra tiêu chuẩn cụ thể trong từng vùng.

Kết luận: tên bão là công cụ, không phải chỉ là danh xưng

Hệ thống đặt tên các cơn bão là sản phẩm của hợp tác quốc tế và cải tiến qua thời gian để phù hợp với giao tiếp khẩn cấp, truyền thông và quản lý rủi ro. Biết được nguyên tắc đặt tên giúp người dân hiểu rõ hơn khi theo dõi cảnh báo, đồng thời hiểu vì sao một số tên có thể xuất hiện hoặc biến mất khỏi danh sách qua các mùa bão.

Để hiểu sâu hơn về hiện tượng phân bố họ ở Trung Quốc và lý do chỉ một vài họ chiếm số đông dân số, bạn có thể tham khảo bài viết Phân tích về những họ phổ biến nhất ở Trung Quốc và hệ quả xã hội, bài viết này đào sâu về yếu tố lịch sử, ngôn ngữ và tác động công nghệ số.

Nếu bạn quan tâm tới các kim loại quý và muốn phân biệt bạch kim với vàng trắng về nguồn gốc và tính chất, bài giải thích chi tiết Bạch kim: nguồn gốc, đặc tính và khác biệt với vàng trắng sẽ giúp làm rõ các ứng dụng và điểm khác nhau giữa hai vật liệu này.

Với những ai muốn biết về tác dụng y tế và rủi ro liên quan đến một loại thuốc gây mê quan trọng, phần phân tích Ketamin: công dụng y tế, dạng dùng và rủi ro cần lưu ý trình bày cân bằng giữa lợi ích điều trị và nguy cơ lạm dụng xã hội.