Xã hội do phụ nữ làm chủ: hai thực hành sinh sản và cách tổ chức dòng dõi

Nhiều cộng đồng trên thế giới tổ chức đời sống gia đình theo những nguyên tắc rất khác nhau. Một bài mô tả gần đây nêu lên hai hình thức xã hội mà phụ nữ giữ vai trò trung tâm: một nhóm sống trong rừng Amazon với những nghi thức sinh sản đặc thù, và cộng đồng Ma Thoa (Mosuo) ở biên giới Vân Nam – Tứ Xuyên, nơi quyền lực và quyền sở hữu nằm trong tay phụ nữ.

Những thuật ngữ như “matriarchal” hay “matrilineal” thường được dùng để phân loại, nhưng thực tế các thực hành và hậu quả xã hội có thể rất khác nhau khi đi sâu vào chi tiết. Dưới đây là diễn giải dựa trên các dữ kiện được nêu: cách sinh sản, phân bố trách nhiệm, và hệ quả đối với trẻ em trong hai bối cảnh hoàn toàn khác nhau.

Phụ nữ ở đây rất mạnh mẽ, họ có thể săn bắn, hái lượm…  (Ảnh minh họa).

Theo mô tả, một bộ lạc sống trong rừng Amazon được trình bày là nơi nam giới không được coi trọng và thậm chí vắng mặt trong đời sống thường nhật. Khi các cô gái đến tuổi trưởng thành, họ đi ra bên ngoài để tìm những người đàn ông khỏe mạnh; người đàn ông tham gia vào cộng đồng của họ với nhiệm vụ cụ thể là sinh con. Sau khi người phụ nữ sinh con gái, đứa trẻ được giữ lại và nuôi dưỡng trong cộng đồng. Tuy nhiên, nếu đứa trẻ là con trai thì theo mô tả cậu bé bị bỏ lại ở nơi hoang vu — một thực hành dẫn tới tỷ lệ sống sót rất thấp trước những mối đe dọa tự nhiên của khu rừng già.

Cách tổ chức này, như được trình bày, khiến vai trò của đàn ông hạn chế về mặt sinh học: họ được mời đến chỉ để thực hiện “nhiệm vụ” sinh sản và sau đó không đóng vai trò lâu dài trong đời sống gia đình. Mô tả cũng nhấn mạnh đến sự tự lập của nữ giới: họ săn bắn, hái lượm và lo liệu sinh kế cho cộng đồng.

Khi đọc những mô tả về tập tục, cần tách hai khía cạnh: mặt mô tả (những gì cộng đồng làm) và mặt giải thích (vì sao họ làm vậy). Dữ kiện cho thấy phụ nữ nắm quyền điều hành cuộc sống, và có các quy ước quyết định ai được nuôi dưỡng trong cộng đồng. Từ đó, có thể phân tích vài hệ quả hiển nhiên:

• Việc chấp nhận con gái và loại bỏ con trai sẽ thay đổi cơ cấu dân số theo giới tính trong cộng đồng — điều này ảnh hưởng tới lực lượng lao động, các mối quan hệ liên gia, và cách truyền đạt di sản văn hóa.
• Sự xuất hiện của người đàn ông chỉ dưới dạng vai trò sinh sản ngắn hạn làm giảm các liên kết cha-con truyền thống, đồng thời củng cố quyền kiểm soát của phụ nữ đối với con cái và tài sản.
• Hành vi bỏ rơi trẻ trai nêu ra câu hỏi về tiêu chí đạo đức và sinh tồn: trong môi trường khắc nghiệt, cộng đồng có thể phát triển những quy tắc cứng rắn nhằm bảo đảm nguồn lực cho số đông được coi là mang giá trị sinh tồn theo chuẩn của họ.

Lưu ý rằng các phân tích trên được rút ra từ mô tả hành vi; chúng không bổ sung số liệu hay nguồn lịch sử mới mà chỉ nhằm giải thích các hệ quả xã hội nội tại của những thực hành đã nêu.

Bên cạnh ví dụ ở Amazon, mô tả cũng đề cập cộng đồng Ma Thoa (Mosuo) ở vùng ranh giới giữa tỉnh Vân Nam và Tứ Xuyên, với khoảng40.000 cư dân sống ven hồ trong các ngôi làng. Ở đó, phụ nữ nắm giữ quyền quyết định quan trọng: kiểm soát tài chính gia đình, sở hữu đất đai và nhà cửa, cũng như toàn quyền nuôi dưỡng con cái.

Một đặc điểm nổi bật là phương thức quan hệ tình cảm: phụ nữ có thể có nhiều người tình, và kết quả từ những quan hệ đó là con cái được nuôi dưỡng bởi gia đình người mẹ. Người cha về mặt huyết thống tồn tại nhưng vai trò xã hội của ông trong gia đình con thường được biểu hiện bằng thuật ngữ “bác” — dấu hiệu của một hệ thống thân tộc lấy dòng mẹ làm trung tâm, nơi sự gắn kết gia đình không dựa vào cha truyền con nối theo nghĩa thông thường.

Cả hai trường hợp đều đặt phụ nữ vào vị trí trung tâm của cuộc sống gia đình và ra quyết định, nhưng cơ chế hoạt động và hậu quả xã hội khác nhau rõ rệt:

• Điểm tương đồng: quyền hành thực tế gắn với phụ nữ; con cái thường thuộc về gia đình mẹ về mặt nuôi dưỡng.
• Khác biệt quan trọng: cộng đồng Amazon, theo mô tả, thực hiện một chính sách loại trừ đối với trẻ trai, dẫn tới hệ quả khắc nghiệt về mặt sinh tồn. Ngược lại, ở Ma Thoa, có cấu trúc pháp lý-xã hội rõ ràng cho quyền sở hữu và nuôi dưỡng, nơi việc cha mẹ không sống chung không đồng nghĩa với việc từ chối con trai.

So sánh này giúp thấy rằng “xã hội do phụ nữ làm chủ” có thể biểu hiện ở nhiều hình thái: từ những tập tục cá biệt ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ sống còn của trẻ em, đến các cấu trúc thân tộc và quyền sở hữu ổn định hơn trên cơ sở mẫu hệ.

Mô tả về việc bỏ lại trẻ trai tại địa điểm hoang vắng đặt ra những câu hỏi đạo đức sâu sắc. Dù vậy, cũng cần thận trọng khi bình luận từ góc độ văn hóa khác biệt: văn hóa, điều kiện môi trường, và lịch sử phát triển cộng đồng đều ảnh hưởng tới các quy ước xã hội. Một số điểm cần cân nhắc khi đánh giá từ bên ngoài:

• Việc can thiệp hay phê phán trực tiếp có thể bỏ qua bối cảnh sinh tồn và niềm tin nội bộ của cộng đồng.
• Bảo vệ quyền trẻ em là một quan tâm phổ quát, nhưng cách tiếp cận hỗ trợ phải dựa trên hiểu biết sâu sắc và tôn trọng tự quyết của cộng đồng.
• Trao đổi văn hóa và hỗ trợ tiếp cận y tế, giáo dục hoặc các dịch vụ xã hội có thể thay đổi dần các tập tục, nhưng những thay đổi ấy thường cần thời gian và được dẫn dắt bởi chính người trong cộng đồng.

Khi tiếp cận những mô tả về cộng đồng khác biệt, độc giả nên giữ ba thái độ cơ bản:

1. Phân biệt giữa mô tả và đánh giá: biết rõ điều gì được ghi nhận, điều gì là phán xét.
2. Hiểu các nguyên nhân có thể dẫn tới hành vi: môi trường, áp lực sinh tồn, cấu trúc sở hữu và giá trị văn hóa.
3. Tìm kiếm thông tin bổ sung từ nhiều nguồn có thẩm quyền trước khi kết luận hoặc kêu gọi hành động can thiệp.

Những mô tả như trên gợi mở nhiều câu hỏi hơn là cho câu trả lời đầy đủ; chúng nên được dùng làm điểm xuất phát để tìm hiểu tiếp, chứ không phải làm tiêu chuẩn đánh giá duy nhất.

1. Có phải mọi cộng đồng mẫu hệ đều thực hiện loại bỏ trẻ trai?

Không. Mô tả nêu ở phần đầu chỉ áp dụng cho một trường hợp cụ thể; nhiều cộng đồng mẫu hệ nuôi dưỡng cả con trai và con gái theo các quy ước khác nhau.

2. Ma Thoa có phải là xã hội không có đàn ông?

Không phải; thông tin cho biết phụ nữ nắm quyền quyết định và kiểm soát tài sản, nhưng nam giới vẫn tồn tại trong xã hội với vai trò riêng, chẳng hạn được gọi là “bác” trong gia đình người mẹ.

3. Người ngoài có thể can thiệp vào tập tục của một cộng đồng như thế nào?

Mọi can thiệp nên bắt đầu bằng đối thoại tôn trọng, hiểu biết về bối cảnh và hợp tác với thành viên cộng đồng, ưu tiên giải pháp bảo vệ quyền con người và sức khỏe cộng đồng.

Các mô tả về cộng đồng ở Amazon và Ma Thoa cho thấy rằng cùng một khái niệm “phụ nữ làm chủ” có thể dẫn tới những thực hành và hệ quả rất khác nhau. Hiểu rõ bối cảnh, tránh vội vàng phán xét, và tìm kiếm thông tin đa chiều là cách hữu ích để tiếp cận các xã hội có nền tảng văn hóa lạ lùng với chúng ta. Những câu hỏi về đạo đức, sinh tồn và quyền lợi trẻ em cần được cân nhắc thận trọng, dựa trên hiểu biết và tôn trọng quyền tự quyết của cộng đồng.