Đập Tam Hiệp: Những Rủi Ro Từ Sự Tích Tụ Trầm Tích 18 Năm Vận Hành

Đập Tam Hiệp của Trung Quốc được coi là công trình thủy điện lớn nhất trên toàn cầu, một thành tựu có ảnh hưởng sâu sắc đến kinh tế và môi trường. Theo thông tin cập nhật từ CNN vào năm 2020, đây là dự án chưa từng có tiền lệ trong lịch sử xây dựng.

Với tổng kinh phí lên đến 200 tỷ Nhân dân tệ (khoảng 28,6 tỷ USD) và gần hai thập kỷ thi công, dự án này đã yêu cầu di dời hơn một triệu cư dân sống ven sông Dương Tử. Hoàn thành vào năm 2006, đập có chiều cao 181 mét và chiều dài 2.335 mét, tạo nên một hạ tầng khổng lồ.

Ban đầu, đập được xây dựng không chỉ nhằm mục đích sản xuất điện để hỗ trợ sự phát triển kinh tế của Trung Quốc, mà còn để kiểm soát lũ lụt cho một trong những con sông dài nhất châu Á. Sông Dương Tử, hay còn gọi là sông Trường Giang, là dòng sông dài thứ ba thế giới.

Việc xây dựng đập tại vị trí khó khăn nhất của dòng sông đã đánh dấu một bước đột phá trong công nghệ xây dựng, và được so sánh với các công trình nổi tiếng như kim tự tháp ở Ai Cập, theo bình luận từ Washington Post.

Khung cảnh đập Tam Hiệp trong bối cảnh lũ lụt, được ghi lại vào ngày 27/7/2020. (Ảnh: Wang Gang/Xinhua via Getty Images).

Đập Tam Hiệp không chỉ đơn thuần là một công trình thủy điện, mà còn vận hành như một “gã khổng lồ” sản xuất điện với tổng công suất lên tới 22.500 Megawatt, một con số gấp ba lần so với đập Grand Coulee lớn nhất tại Mỹ, theo thông tin từ CNN.

Chỉ trong suốt gần 20 năm, đập đã mang lại cho nền kinh tế Trung Quốc hơn 22.000 tỷ Nhân dân tệ (khoảng 3.000 tỷ USD), theo báo cáo từ hãng thông tấn ECNS.

Trong ba năm 2018, 2020 và 2021, sản lượng điện hàng năm từ nhà máy thủy điện Tam Hiệp đã vượt mức 100 tỷ kilowatt-giờ (kWh), và riêng năm 2020 đã lập kỷ lục với 111,8 tỷ kWh điện sạch được sản xuất.

“Mặc dù đập mang lại nhiều lợi ích đáng kể, nhưng vẫn tồn tại những thách thức không thể bỏ qua” – thông báo từ Quốc vụ viện Trung Quốc cho biết.

Những Thách Thức Của Đập Tam Hiệp

Sự ảnh hưởng của đập không chỉ đơn thuần là về mặt kinh tế mà còn có những tác động địa chất nghiêm trọng. Đập Tam Hiệp đã bắt đầu trở thành nguyên nhân dẫn đến sự xói mòn tại bờ sông Dương Tử, cùng với việc mực nước không ổn định, gây ra nhiều trận lở đất, theo thông tin từ Tân Hoa xã.

NASA đã chỉ ra rằng, khối lượng nước tích tụ phía sau đập có khả năng làm chậm tốc độ quay của Trái Đất, một điều chưa từng được ghi nhận trước đây.

Tuy nhiên, mối lo ngại lớn nhất hiện nay đến từ sự tích tụ trầm tích. Việc chặn dòng chảy của sông Dương Tử đã giữ lại một lượng lớn phù sa, khiến khả năng kiểm soát lũ lụt giảm đi đáng kể.

Trong 18 năm hoạt động, đập đã tích tụ tới 1,8 tỷ tấn phù sa, tương đương với một ngọn núi nhỏ, theo thông tin từ truyền thông Trung Quốc.

Các chuyên gia nghiên cứu từ Đại học Công nghệ Delft và Đại học Sư phạm Hoa Đông đã phát hiện rằng:

“Mức độ tải lượng trầm tích tại sông Dương Tử đã giảm đáng kể trong hai thập kỷ qua, một phần lớn là do sự ảnh hưởng của đập Tam Hiệp”.

Hệ thống xử lý nước tại đập Tam Hiệp với lưu lượng lên tới 75.000 mét khối mỗi giây vào năm 2020. (Ảnh: Xinhua/PA).

Đáng chú ý, tỷ lệ trầm tích bị giữ lại trong hồ chứa đã tăng lên theo thời gian. 64% lượng trầm tích đã bị giữ lại trong giai đoạn đầu, và con số này hiện đã vượt quá 80%.

Bên cạnh đó, kích thước của các hạt trầm tích cũng đã thay đổi trước và sau khi đập được đưa vào vận hành. Kích thước hạt trung bình giảm từ khoảng 10 micromet trước khi xây dựng xuống còn 4,4 micromet sau khi đi vào hoạt động.

Đây cho thấy rằng, sau khi vận hành, sông Dương Tử chủ yếu chỉ giải phóng được đất sét và bùn mịn, trong khi các loại trầm tích thô hơn chỉ được giải phóng khi có xả lũ lớn.

Những Hệ Lụy Có Thể Xuất Hiện

Đập Tam Hiệp được xây dựng trên dòng sông Dương Tử, và việc tích tụ trầm tích này có thể gây ảnh hưởng nặng nề đến khu vực Trùng Khánh xung quanh, nếu tình trạng này kéo dài.

Giáo sư Hoàng Vạn Lý, một chuyên gia hàng đầu về thủy lực tại Trung Quốc, đã cảnh báo rằng đập Tam Hiệp có thể khiến các cảng ở Trùng Khánh bị tắc nghẽn bởi phù sa và sỏi trong vòng một thập kỷ.

Giáo sư Hoàng Vạn Lý, một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu về thủy lực. (Ảnh: Hoàng Vạn Lý).

Theo các nhà thủy văn học, lượng phù sa dày đặc và sự chuyển động của lớp sỏi sẽ cản trở hoạt động của các tuabin phát điện, làm giảm hiệu suất của đập, đồng thời gây ra các vấn đề môi trường nghiêm trọng và thậm chí có thể dẫn tới lũ lụt lớn hơn.

Tình hình tưởng chừng như đã được dự đoán từ cách đây gần 30 năm, nhưng vẫn đang ngày càng trở thành hiện thực. Sau 18 năm, đập Tam Hiệp đã tích tụ 1,8 tỷ tấn trầm tích, với tốc độ bồi lắng đang tăng lên 100 triệu tấn mỗi năm.

Khi trầm tích gia tăng, dung tích hồ chứa sẽ giảm xuống, làm giảm khả năng điều tiết nước và kiểm soát lũ của đập. Kết quả là, nguy cơ lũ lụt tại vùng trung và hạ lưu sông Dương Tử, nơi dân cư đông đúc và là trung tâm kinh tế, sẽ gia tăng.

Đây thực sự là một thách thức lớn đối với Trung Quốc, đòi hỏi những giải pháp hiệu quả không chỉ để duy trì hoạt động của Hồ chứa Tam Hiệp mà còn để bảo vệ môi trường để đảm bảo an toàn cho con người và tài nguyên nước.